در ديگر جانداران است . و اين موضوع دامنه‌اى وسيع و نامحدود دارد ، چه حيوانات و اشكال و اخلاق و طبيعت آنها قابل شمارش نيست و به سبب انس با آنها و كثرت مشاهده تعجب دلها زايل شده است . بلى هرگاه انسان حيوانى ناآشنا بيند اگر چه كرمى باشد تعجب او برانگيخته مىشود و مىگويد : سبحان اللّه چه شگفتى آور است ! در حالى كه انسان شگفت‌انگيزترين حيوانات است ليكن از خودش در شگفت نمىشود بلكه اگر او به حيواناتى كه با آنها انس گرفته و در شكل و صورت آنها و سپس در منافع و فوايد آنها بنگرد اعم از پوست ، پشم ، كرك و موى كه خداوند آنها را لباس و پوشش آدميان در سفر و حضر كرده و ظروف نوشيدنيها و خوراكيها و وسيله پاى افزار آنها قرار داده و شير و گوشت آنها را غذاى آنان ساخته و برخى از آنها را زينتى براى سوارى و بعضى را براى باركشى و بيابان نوردى تخصيص داده شگفتى بيننده از حكمت آفريننده و صورت دهندهء آنها بسيار زيادتر خواهد شد چه او آنها را نيافريده مگر به علمى كه بر همهء منافع آنها محيط بوده و پيش از آفرينش آنها وجود داشته است . آرى منزه است خداوندى كه همه امور در علم او مكشوف است بى آن كه نيازى به تفكّر و تأمل و تدبر داشته و از وزير يا مشيرى كمك خواسته باشد . او دانا و آگاه و حكيم و تواناست و با كمترين چيزى كه آفريده دلهاى اهل معرفت را به صدق گواهى بر يگانگى خود وادار ساخته است ، خلايق راهى ندارند جز اين كه به قهر و قدرت او اذعان ، و به ربوبيت او اعتراف و به عجز از شناخت و جلال و عظمت او اقرار كنند . كيست كه بتواند او را چنان كه بايد بستايد بلكه او چنان است كه خود خويش را ستوده است . نهايت معرفت ما نسبت به او آن است كه به عجز خويش از شناخت او اعتراف كنيم . از خداوند مىخواهيم كه به رحمت و رأفت خود كرم فرموده ما را مشمول هدايت خود قرار دهد . از آيات ديگر او درياهاى ژرف است كه اطراف زمين را فرا گرفته‌اند . آنها قطعاتى از درياى سبزند كه همهء زمين را احاطه كرده به طورى كه همهء اراضى و كوههاى بيرون از آب نسبت به اين درياى عظيم همچون جزيره‌اى بيش نيست و بقيه زمين در زير آب‌ست . پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « زمين در آب مانند ستور گاهى در زمين است » « 1 » پس اصطبلى را با زمين مقايسه كن و بدان زمين در مقايسه با درياها همين نسبت را داراست . تو عجايب زمين و آنچه را در آن است مشاهده كرده‌اى اكنون در عجايب درياها بنگر ، چه همان گونه كه

--> ( 1 ) عراقى گفته است : مأخذى براى آن نيافتم و پيشتر نيز ذكر شده است .